Powstanie Jugosławii
Już samo powstanie Jugosławii, które nastąpiło pod koniec 1918 roku, było różnie pojmowane i przyjmowane przez poszczególne nacje. Bośniaccy Serbowie widzieli w niej ziszczenie się marzeń o ostatecznym powiązaniu z macierzą ― Serbią ― znaczący krok do stworzenia wielkiego serbskiego państwa. Centralistyczne i proserbskie inklinacje stanowiły podstawę zachowań i sympatii politycznych serbskiej części bośniackiego społeczeństwa do końca II wojny światowej.
Podobne zachowania charakteryzowało również bośniackich Chorwatów, z tym, że ich „ośrodkiem władzy” był Zagrzeb. Zalecenia, propozycje i żądania politycznych elit z „Chorwacji właściwej” kształtowały i wymuszały zachowania polityków tego narodu w Bośni i Hercegowinie.
Własnego „centrum” nie mieli natomiast Muzułmanie. Ich naturalny sojusznik, Turcja, był daleko, poza tym pogrążony we własnych problemach. Nie wspominając już o tym, że panowanie osmańskie w Bośni, które zaczęło się w XV wieku, a skończyło w 1878 roku wraz z wejściem do kraju wojsk Monarchii Habsburskiej, nie należało do najlepiej ocenianych przez Bośniaków, zwłaszcza tych z dominujących warstw społecznych. Ponadto należy pamiętać, że w czasie panowania Osmanów poszczególne grupy etniczne nie były dzielone według cenzusu narodowościowego, lecz religijnego. Zaś koncepcja podziału na narody na dobrą sprawę pojawiła się dopiero po Rewolucji Francuskiej, a teoretycznie została rozwinięta w pierwszej połowie XIX wieku. Dlatego, myśląc o narodzie Muzułmanów, należy wziąć pod uwagę wyżej wymienione zastrzeżenia, a ponadto nie zapominać, że ludność muzułmańska powstała tutaj dopiero po przejściu Słowian zamieszkujących te tereny na islam poczynając od XV wieku. Zaś niemal jedynymi mieszkańcami Bośni i Hercegowiny do tego czasu byli Serbowie i Chorwaci.
Wszystkie te czynniki pokazują, jak bardzo skomplikowane było położenie Muzułmanów w nowo powstałym państwie. Czasami określali się jako część jednego „ze starszych narodów”, czasami, widząc swoją odmienność i osamotnienie, dążyli do politycznego, ekonomicznego, w końcu zaś państwowego wyodrębnienia.
Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców
Status BiH w ramach Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców został zapieczętowany konstytucją z 1921 roku. Mimo że ustrój państwa został ustanowiony jako mocno centralistyczny, konstytucja została poparta przez większą część boszniackich elit politycznych. Życzliwość ta wynikała z wcześniejszych deklaracji władz w Belgradzie dotyczących zachowania terytorialnej jedności Bośni i Hercegowiny.
W wyniku porozumienia (czy też ugody) Cvetković-Maček (Sporazum Cvetković-Maček) z 26 sierpnia 1939 roku, zwiększającego autonomię Chorwacji w ramach Królestwa oraz skutkującego powstaniem wielkiej Banowiny Chorwackiej, część Bośni i Hercegowiny została przyłączona do banowiny. Co ważne dla dalszej części niniejszego opracowania, ugoda ta w historycznej pamięci Bośniaków została zapamiętana jako podstępna zmowa Serbów i Chorwatów, służąca podziałowi Bośni i Hercegowiny.
Druga wojna światowa
Trudniejszy w ocenie jest natomiast trzeci element układanki ― bośniaccy Muzułmanie. Początkowa sympatia Muzułmanów do projektu NDH, wynikająca z ponownego połączenia wszystkich ziem bośniackich w jednym państwie, zaczęła słabnąć w rezultacie postępującej degradacji faszystowskiego państwa, w tym zwłaszcza braku ochrony przed pogromami od strony serbskich czetników i innych paramilitarnych ugrupowań. Tym niemniej część Muzułmanów nadal dążyła do zacieśnienia współpracy z Chorwatami w ramach NDH, a mała ich grupa miała nawet nadzieję na uzyskanie przez Bośnię i Hercegowinę autonomii pod patronatem Trzeciej Rzeszy. Jednakże byli i tacy Muzułmanie, którzy współdziałali z dworem i rządem jugosłowiańskim na uchodźstwie w Londynie. Przede wszystkim jednak z roku na rok powiększała się liczba Boszniaków, którzy widzieli przyszłość Bośni i Hercegowiny w państwie proponowanym przez jugosłowiański ruch komunistyczny i związaną z nim partyzantkę.
Komunistyczna Jugosławia
Serbowie natomiast, jako faktyczni zwycięzcy Drugiej wojny światowej i największe jej ofiary, uzurpowali sobie (lub mieli prawo, w zależności od narracji) do posiadania stosunkowo dużej liczby stanowisk partyjnych oraz znaczącego udziału w kadrze oficerskiej Jugosłowiańskiej Armii Ludowej. Co zresztą nie powstrzymywało ich przed wyrażaniem niezadowolenia z sytuacji w Bośni i Hercegowinie. Głównie z powodu malejącego udziału w populacji kraju, za co obwiniali, między innymi, uznanie muzułmanów za odrębną grupę etniczną w latach sześćdziesiątych.
Największe przemiany nastąpiły jednak w ramach trzeciej grupy narodowościowej ― Muzułmanów ― a to z powodu dwóch czynników: zwiększenia odsetka populacji z 30% (1948) do 43% (1991) oraz uznania za naród, co zostało oficjalnie potwierdzone w konstytucji z 1974 roku.
Lata 90′
W lata dziewięćdziesiąte Bośnia i Hercegowina wchodziła mocno osłabiona, nie tylko ze względu na narastające w kraju antagonizmy między narodami, ale również z powodu rozpadu struktur i organizacji władz na poziomie federacyjnym, pogłębiających się antagonizmów między republikami, w tym zwłaszcza pomiędzy Chorwacją a Serbią, a ponadto szalejącego kryzysu gospodarczego. Dodatkowym elementem destrukcyjnym, zapewne najważniejszym, były propagandowe działania Belgradu, który pod wodzą Slobodana Miloševicia prowadził politykę możliwie największego poszerzenia serbskich wpływów w rozpadającej się Jugosławii. Podejście to tłumaczono koniecznością zapewnienia ochrony ludności serbskiej na terenach przez nią zamieszkałych. Należy przy tym pamiętać, że najwięcej Serbów poza Serbią właściwą mieszkało właśnie w Bośni i Hercegowinie. Sytuacja ta doprowadziła do wyłonienia się silnego serbskiego ruchu politycznego w BiH, finansowanego i wspieranego przez Miloševicia, którego politycznym przedstawicielem była Serbska Partia Demokratyczna (Srpska Demokratska Stranka ― SDS) pod przywództwem Radovana Karadzicia.
Po drugiej stronie sporu stanęły Chorwacka Wspólnota Demokratyczna BiH (Hrvatska Demokratska Zajednica BiH – HDZ BiH) oraz Partia Akcji Demokratycznej (Stranka Demokratske Akcije ― SDA) pod wodzą Alije Izetbegovicia, przedstawiciela Muzułmanów.
Upadek Drugiej Jugosławii
Wspomniane nacjonalistyczne partie zdobyły najwięcej głosów w pierwszych wolnych wyborach parlamentarnych w BiH w 1990 roku. Niestety rzeczywistość polityczna szybko pokazała, że nie da się pogodzić interesów wszystkich trzech ugrupowań. SDS stała na stanowisku zachowania BiH w strukturze wspólnej, federacyjnej Jugosławii. HDZ BiH preferowała jugosłowiańską luźną konfederację. Natomiast SDA przez dłuższy czas nie miała jasno sprecyzowanego stanowiska. Nie opowiadała się ani za federacją, ani za konfederacją, co do pewnego stopnia było oczywistym zabiegiem taktycznym, biorąc pod uwagę brak zewnętrznego wsparcia oraz zagrożenie wynikające z serbskiego militaryzmu, który pokazał swoją siłę w czasie wojny toczącej się w Chorwacji w 1991 roku. Debaty polityczne, w tym parlamentarne, nie prowadziło do niczego. Jednocześnie dochodziło do coraz większego rozbicia struktur państwa poprzez tzw. regionalizację, tj. przejmowanie władzy w poszczególnych regionach Bośni przez samozwańcze jednostki paramilitarne i władze.
Pod koniec 1991 roku parlament bośniacki zdecydował o podjęciu kroków zmierzających do ogłoszenia niepodległości. W referendum, przeprowadzonym 29 lutego i 1 marca 1992, 99% z 64% głosujących (Serbowie bośniaccy w większości zbojkotowali głosowanie) opowiadziało się w referendum za niezawisłością.
Wspólnota Europejska uznała Bośnię i Hercegowinę 6 kwietnia 1992 roku. W tym samym czasie rozpoczynał się największy konflikt zbrojny w Europie od czasów II wojny światowej, którego skutki odczuwane są do dzisiaj.
Źródła:
Husnija Kamberović, Bošnjaci, Hrvati i Srbi u Bosni i Hercegovini i u Jugoslaviji. U stalnom procepu, w: Jugoslavija u istorijskoj perspektivi, pod red. Sonja Biserko, Beograd 2017.
M. A. Hoare, The History of Bosnia. From the Middle Ages to the Present Day, Saqi Books 2007.
