Wielowiekowe współistnienie wielkich i małych narodów niegdysiejszej Jugosławii to temat niezwykle szeroki i ciekawy, i to nie tyle ze względu na liczbę i zakres określających je wydarzeń, ale przede wszystkim na ilość interpretacji. Odmienność tych ostatnich często nie pozwala na pełne zrozumienie wydarzeń z pozoru nieskomplikowanych i bezdyskusyjnych. Powoduje, że odnalezienie „prawdy”, cokolwiek by ona oznaczała, jest bardzo trudne czy wręcz niemożliwe. Problem ten jest szczególnie widoczny przy analizie stosunków między poszczególnymi narodami byłej Jugosławii, kiedy to każdy z nich posiadał własną wizję przeszłości, przeważnie zupełnie odmienną od tej sąsiada.
Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców
Najważniejszy etap wspólnego życia Serbów i innych narodów rozpoczął się wraz z powstaniem Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców w grudniu 1918 roku. Dopiero wtedy wszelkie tworzone wcześniej teorie, projekty i projekcje, jak również wykreowane potrzeby i dążenia miały się spotkać z praktyką codziennej, politycznej i społecznej, współpracy.
Należy przede wszystkim podkreślić, że położenie Serbów w nowo powstałym państwie było od samego początku uprzywilejowane. Choćby dlatego, że na czele państwa stanął Serb – król Aleksandar z dynastii Karađorđeviciów. Dynastia ta rządziła Serbią jeszcze przed pierwszą wojną światową i stała się również dynastią panującą w królestwie. Stało za tym wiele czynników. Do najważniejszych należały sukcesy (ale też porażki) militarne Serbów w czasie wojny, ich wytrwała propaganda i siła polityczna, monopolistyczna historia dynastyczna, jak również terytorialna i demograficzna przewaga. Do takiego stanu rzeczy przyczyniła się również niezdolność utworzenia samodzielnych państw przez Chorwatów i Słoweńców, wynikająca z niepewnej sytuacji zewnętrznej (np. włoskie pretensje do słoweńskiego i chorwackiego terytorium) oraz wewnętrznej (np. zagrożenie ze strony komunistów).
Odrębnym zagadnieniem pozostaje udział Czarnogórców w procesie tworzenia nowego państwa. Dość powiedzieć, że już początkowa decyzja przyłączenia się do Serbii oraz zniesienia dotychczas rządzącej czarnogórskiej dynastii Petroviciów (26.11.2018) nie została przyjęta jednoznacznie i jednomyślnie. Część posłów do parlamentu w Prištinie opowiedziało się za bezwarunkowym przyłączeniem do Serbii, część za uwarunkowaniem przyłączenia stosownymi obostrzeniami, mającymi na celu ochronę czarnogórskich interesów we wspólnym państwie.
Wracając do doświadczeń Serbów, Słoweńców i Chorwatów we wspólnym państwie, co stanowi główny przedmiot niniejszego opracowania, olbrzymi wpływ na rodzące się stosunki narodowościowe miała liczebność Serbów mieszkających w poszczególnych regionach kraju. I tak, w przypadku Słowenii, gdzie Serbów było stosunkowo niedużo, problem serbski nie wpływał w dużym stopniu na praktykę polityczną tej krainy. Natomiast inaczej było w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie, gdzie Serbowie stanowili znaczną część populacji.
„Jugosławię łatwiej wymyślić niż stworzyć”
Dodatkowym czynnikiem odśrodkowym były różnice wynikające z dotychczasowej historii poszczególnych regionów, a zwłaszcza przynależności do różnych organizmów państwowych. Antynomie te dotykały spraw tak podstawowych jak system prawny, edukacja czy praktykowana religia. Na stan nowego państwa wpływał też powojenny stan kraju: zniszczenia, głód i ogólne zubożenie społeczeństwa. Sytuacja ta znalazła odzwierciedlenie w powiedzeniu, że „Jugosławię łatwiej wymyślić niż stworzyć” (Jugoslaviju je lakše zamisliti nego ostvariti).
Pierwsza wspólna konstytucja z 28 czerwca 1921 roku (zwana „widowdańską”) została oparta o centralistyczny system ustrojowy. Największy wpływ na jej treść miały partie związane z władającą dynastią, co z oczywistych względów nie spotkało się z zadowoleniem innych narodów reprezentowanych w zgromadzeniu ustawodawczym. Najważniejsza chorwacka partia pod wodzą Stjepana Radicia, Chorwacka Republikańska Partia Chłopska, opowiadając się za system konfederacyjnym, czynnie zbojkotowała prace konstytuanty. Wizje systemu politycznego królestwa opierały się więc o dwa systemy ustrojowe: federalistyczny i centralistyczny. I wokół tego zagadnienia toczyły się polityczne spory w międzywojennej Jugosławii aż do 1939 roku.
Zabójstwo Stjepana Radicia
20 czerwca 1928 r. podczas obrad parlamentu doszło do śmiertelnego zranienia Stjepana Radić. W wyniku tego politycznego morderstwa – organizacja zbrodni została przypisana serbskim i czarnogórskim rojalistom – doszło do głębokiego kryzysu parlamentarnego. Co zostało wykorzystane przez króla Aleksandra, który zawiesił obowiązywanie konstytucji, a ponadto rozwiązał parlament i partie polityczne. Natomiast w 1929 roku oktrojował nową konstytucją. Zmieniono nazwę państwa na Królestwo Jugosławii, jak również narzucono nowy podział administracyjny kraju – powstało dziewięć banovin (województw), nieodpowiadajacych dotychczasowym historycznym granicom poszczególnych krain. Przemiany ustrojowe miały służyć powstaniu nowej wspólnoty narodowej – Jugosłowian, a przede wszystkim wprowadzeniu autorytarnej władzy królewskiej.
Nowy porządek ustrojowy spowodował zwiększenie irredentyzmu wśród narodów opowiadających się za federalizmem. Skrajnym przejawem antyserbskich nastrojów było zabójstwo króla Aleksandra w 1934 roku, zorganizowane i przeprowadzone przez chorwackich i macedońskich separatystów.
Druga wojna światowa
Sytuacja uległa zmianie w obliczu nowego światowego konfliktu. 26 sierpnia 1939 roku doszło do zawarcia porozumienia chorwacko-serbskiego (tzw. Porozumienie Cvetković-Maček), w wyniku którego Chorwacja otrzymała szeroką autonomię w ramach Jugosławii. W obliczu narastającego zagrożenia ze strony Rzeszy Niemieckiej Jugosławia na początku opowiedziała się za przystąpieniem do paktu berlińskiego, jednak w wyniku protestów w Serbii oraz przewrotu politycznego, który obalił panującego regenta Pawła, szybko wycofała się z aliansu. Kilkanaście dni po wkroczeniu sił niemieckich do kraju, Jugosławia skapitulowała (18 kwietnia 1941). Wcześniej, bo już 10 kwietnia 1941 roku, doszło do powstania Niezależnego Państwa Chorwackiego (NDH), które swoim terytorium obejmowało Chorwację (bez Istrii i części Dalmacji, które przypadły Włochom), Bośnię i Hercegowinę oraz część Serbii.
W czasie wojny podział przebiegał już ściśle według narodowych granic. Przy czym kwestia narodowa najbardziej wykorzystywana była przez Chorwatów. Zgodnie z faszystowskimi zasadami czystości rasowej, nowe chorwackie władze przystąpiły do akcji oczyszczenia terenów NDH z ludzi rasowo i politycznie „niewygodnych”, do których należeli przede wszystkim Serbowie, Żydzi i Romowie, oraz przeciwnicy reżimu.
Pozostała część Serbii pozostawała pod niemiecką okupacją oraz rządami kolaboracyjnego serbskiego Rządu Ocalenia Narodowego Milana Nedicia.
Oprócz chorwackich ustaszy (jak też związanych z nimi wojsk NDH) oraz „serbskiej władzy” Nedicia w ogarniętej konfliktami Jugosławii były jeszcze dwie znaczące siły polityczno-wojskowe: serbscy czetnicy Dražy Mihajlovicia oraz komuniści pod wodzą Josipa Broza Tity. Mihaljović początkowo uważany był za uprawnionego przedstawiciela króla na uchodźstwie, przy czym jego działania militarne na terenie Jugosławii z czasem stawały się coraz bardziej kontrowersyjne, głównie ze względu na czynną współpracę z faszystami oraz realizację programu czystek etnicznych.
Najsilniejszą siłą oporu wobec faszyzmu, nacjonalizmu oraz ogólnej anarchii w regionie, stali się komuniści. Program partii w zakresie kwestii narodowej zakładał odnową Jugosławii na nowych, demokratycznych i równych zasadach. W miarę rozszerzania wpływów oraz wyzwalania kolejnych terenów, komuniści (oraz ich zbrojne ramię – partyzanci) zaczęli coraz bardziej przejmować rzeczywistą władzę w kraju, co, między innymi, znalazło swoje odzwierciedlenie w powołaniu Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (Antifašističko veće narodnog oslobođenja Jugoslaviji – AVNOJ). Rada ta była jednocześnie organem ustawodawczym i wykonawczym, przy czym na swoim drugim posiedzeniu (29-30 listopada 1943) podjęła uchwały o zawieszeniu władzy królewskiej oraz wprowadzeniu w kraju systemu federacyjnego.
Druga Jugosławia
Druga wojna światowa zakończyła się całkowitym zwycięstwem komunistów i przejęciem przez nich pełni władzy w kraju. Zgodnie z konstytucją z listopada 1945 roku Federacyjna Narodowa Republika Jugosławii stała się państwem federacyjnym, składającym się z sześciu republik (Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry i Macedonii).
Wśród Serbów początkowo przeważała opinia, że federacyjna organizacja państwa jest dla nich niekorzystna. Wiązało się to głównie z „powstaniem” nowych narodów – Macedończyków, Czarnogórców oraz Muzułmanów (bośniackich) – które uznawali za część swojej grupy etnicznej. Poza tym niechętnie spoglądali na stworzenie dwóch autonomicznych obszarów w ramach samej Serbii – Wojewodiny oraz Kosowa i Metochii.
Należy dodać, że niechęć Serbów wobec nowych rządów wiązała się również z traktowaniem władzy komunistycznej jako obcej, narzucającej swoje zwierzchnictwo w sposób odgórny, nierzadko przy pomocy siły. Nowy system przymuszał do nowych zasad gospodarowania, narzucał prywatyzację, przejęcia ziemi, faworyzował przemysł ciężki i gospodarkę planową, kosztem dotychczasowej gospodarki opartej o rolnictwo.
Znacząca zmiana stosunku Serbów do władzy komunistycznej nastąpiła dopiero po konflikcie Jugosławii ze Związkiem Radzieckim w 1948 roku. W związku z oporem Tito wobec żądań Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych i Robotniczych, a właściwie Stalina, który wymagał od wszystkich krajów realnego komunizmu całkowitego podporządkowania się, nastąpiło „zbliżenie” Serbów do Josipa Broza Tita (z pochodzenia pół-Słoweńca, pół-Chorwata). Istniały również inne przyczyny zacieśnienia tych więzi. Dzięki komunistom ponownie powstało jedno państwo dla wszystkich Serbów. Wyrosła silna armia, w której kadra oficerska była w dużej części pochodzenia serbskiego. And last but not least, Tito zawsze był zwolennikiem scentralizowanego i zjednoczonego państwa. A taka forma państwowości najbardziej chroniło Serbów w republikach, w których stanowili mniejszość.
Federacyjna forma państwowości w zupełności natomiast odpowiadała, przynajmniej do czasu, Słoweńcom i Chorwatom, którzy w ten sposób zabezpieczyli swoją niezależność i byli chronieni przed serbskim hegemonizmem.
Wraz z liberalizacją polityczną w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych doszło do decentralizacji decyzyjnej, w tym głównie do przerzucenia części władzy na poziom republikański. Proces dekoncentracji skończył się jednak na początku lat siedemdziesiątych, kiedy to we władzach partyjnych doszło do zmiany generacyjnej. Przejawem nowego liberalnego podejścia do spraw narodowych było, między innymi, postawienie „spraw serbskich” nad federacyjnymi przez nowego sekretarza Komitetu Centralnego Związku Komunistów Serbii Marka Nikezicia oraz tzw. „chorwacka wiosna” w 1971 roku. Wydarzenia te spotkały się z silnym oporem Tity, który doprowadził do zmian we władzach republik oraz przywrócenia silnej władzy centralnej. W celu dalszego osłabienia odśrodkowych buntów doszło do uchwalenia nowej konstytucji w 1974 roku. Z treści kierująca państwo w stronę konfederacji, miała jednocześnie uniemożliwić uprzywilejowanie którejkolwiek z republik.
Tito był przekonany, że zachowanie status quo było możliwe jedynie dzięki przewodniej sile zjednoczonej na nowo partii oraz jego osobistych sił i autorytetu jako dożywotniego prezydenta Jugosławii. Wydarzenia mijających dekad przekonały go, że zachowanie równowagi może zostać zrealizowane wyłącznie w oparciu o równomierne rozdzielenie sił między Serbią a pozostałymi republikami.
Autonomia Kosmetu i Wojewodiny
W celu zmniejszenia serbskich wpływów doprowadził do stworzenia dwóch autonomicznych prowincji w Serbii – Wojewodiny oraz Kosowa i Metochii (Kosmet) – w wyniku czego stały się konstytucyjnymi członkami federacji. Taki stan rzeczy spotkał się z dużym oporem ze strony Serbów, którzy widzieli w nim przede wszystkim wstęp do uznania autonomicznych prowincji za konstytutywne republiki i, co za tym idzie, możliwości ich całkowitego wydzielenia z Serbii. Poza tym nowa konstytucja miała niedostatecznie zabezpieczać prawa mniejszości serbskiej w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie.
Koniec wspólnego państwa
Niezależnie od powyższego, konflikty między narodami stały się naprawdę poważne dopiero po śmierci Tity w maju 1980 roku. W 1987 roku do władzy w Serbii doszedł Slobodan Milošević, który wykorzystując retorykę przestawioną w Memorandum SANU (Srpska akademija nauka i umetnosti – Serbska Akademia Nauk i Sztuk) odnośnie złego traktowania Serbów w „titowskiej” Jugosławii, jak również nagłaśniając pogarszającą się sytuację mniejszości serbskiej w Kosowie i Metochii, rozpoczął swoją drogę do autorytarnych rządów w kurczącej się Jugosławii.
Rosnący serbski nacjonalizm połączony z roszczeniami terytorialnymi, jak również wyrosłe z niego separatyzmy chorwacki, słoweński i boszniacki, doprowadziły do kryzysu lat dziewięćdziesiątych i ostatecznego rozstania Serbów ze współplemieńcami.
Źródła:
- Husnija Kamberović, Bošnjaci, Hrvati i Srbi u Bosni i Hercegovini i u Jugoslaviji. U stalnom procepu, w: Jugoslavija u istorijskoj perspektivi, pod red. Sonja Biserko, Beograd 2017.
- Sima M. Ćirković, The Serbs, Oxford 2004.
