Słaba gospodarczo i politycznie, zależna od sąsiadów, pozbawiona surowców, liczebnie i powierzchniowo niewielka Czarnogóra odegrała niewspółmiernie dużą rolę w historii Bałkanów. Od średniowiecza, kiedy to na jej terenie powstało silne Królestwo Zety, poprzez późniejszy opór przed Portą Ottomańską, uzyskanie samodzielności w 1799 roku, Wojny Bałkańskie, I wojnę światową, kończąc zaś na II wojnie światowej, Czarnogórcy zawsze mieli znaczące miejsce w dziejach regionu. Przy czym najważniejszymi celami ich działania było utrzymanie niezależności oraz możliwie największe poszerzenie swojego terytorium.
Związki czarnogórsko-serbskie
Charakteryzując główne nośniki politycznej i światopoglądowej rzeczywistości tego kraju, należy podkreślić pochodzenie Czarnogórców od serbskiego plemienia Duklan. To pokrewieństwa odegra znaczącą rolę w polityce wewnętrznej i zagranicznej Czarnogóry. Doprowadzi, między innymi, do połączenia tego kraju z Serbią po zakończeniu I Wojny Światowej, jak również do pozostania w okrojonej Jugosławii na początku lat dziewięćdziesiątych minionego wieku.
Pierwsza wojna światowa
Czarnogóra i Serbia wyszły z I wojny światowej bardzo osłabione. Sytuacja tej pierwszej była o tyle trudniejsza, że wojska czarnogórskie zostały całkowicie podporządkowane serbskiemu dowództwu. Podążanie za interesem serbskim, a nie krajowym, miało katastrofalny wpływ na samodzielność Czarnogóry oraz rządzącą do tej pory dynastię Petroviciów. Po wycofaniu się z Czarnogóry wojsk serbskich oraz ewakuacji króla Mikołaja I Petrovicia-Njegoša na początku stycznia 1916 roku, król przestał być traktowany jako podmiot prawa międzynarodowego. Co więcej, dotychczasowi sojusznicy i sprzymierzeńcy obwiniali go za kapitulację kraju, dążąc (zwłaszcza Rosja) do odbudowania kraju pod berłem serbskiej dynastii Karađorđeviciów. W wyniku szeroko zakrojonej akcji oraz utraty poparcia, Mikołaj I nie mógł powrócić do kraju po zakończeniu wojny. Sytuację dodatkowo skomplikował fakt, że pod koniec wojny Czarnogóra dostała się pod okupację sojusznika — Francji — przy dużym współdziałaniu serbskich sił lądowych. Następowało powolne opanowywanie kraju przez serbskie wojsko, władze oraz propagandę, wszystko z zamiarem połączenia Czarnogóry z Serbią.
Powstanie pierwszej Jugosławii
Dla samych Czarnogórców powoli stawało się zrozumiałe, że ich przyszłość w dużym stopniu zależeć będzie od istnienia wspólnej struktury państwowej. Niemniej do rozwiązania pozostała kwestia charakteru ewentualnego połączenia oraz położenia kraju w przyszłym państwie — Jugosławii.
Do głosu doszły dwa wykluczające się rozwiązania:
Pierwsze, popierane przez Serbię, zakładało, że proces zjednoczenia to jedynie scalenie dwóch części serbskiego narodu pod berłem Karađorđeviciów. W wyniku połączenia powstałby jednolity serbski naród, silniejszy i bardziej wpływowy w ramach nowopowstającego państwa.
Drugie podejście określało Czarnogórców jako równoprawny Serbom naród, naród, który może przystąpić do wspólnego państwa jedynie poprzez podjęcie suwerennej decyzji przez odpowiednie władze ustawodawcze i wykonawcze, nie wyłączając króla na uchodźctwie.
Te dwa podejścia, a właściwie dwie grupy, które w historiografii czarnogórskiej zostały określone jako „zieloni” (zelenaše), to jest zwolennicy serbskiego rozwiązania, oraz „biali” (bjelaše), czyli obrońcy czarnogórskiej niezależności, będą stanowiły jądro przyszłych sporów i niepokojów politycznych pomiędzy bratnimi narodami przyszłej Jugosławii.
Na skutek uchwały podjętej przez tzw. parlament z Podgoricy (Podgorička skupština) w listopadzie 1918 roku, doszło do zjednoczenia po myśli „zielonych”.
Powstanie czarnogórskie 1918
Pełzająca aneksja doprowadziła jednakże do wybuchu czarnogórskiego powstania w grudniu 1918 roku, które, początkowo otwarte i bezpośrednie, zamieniło się z czasem w wojnę partyzancką, która trwała aż do 1924 roku.
Wydarzenia te nie spowodowały odnowienia czarnogórskiej państwowości. Miały jednak olbrzymi wpływ na stosunek Czarnogórców do republiki, a następnie Królestwa Jugosławii, skutkując olbrzymią emigrację oraz wytworzeniem się silnej opozycji wobec serbskiej dominacji w państwie.
Druga wojna światowa
II wojna światowa postawiła czarnogórskie elity przed nowymi wyzwaniami. Część chciała odnowienia państwowości pod włoskim zwierzchnictwem (po kapitulacji Jugosławii w kwietniu 1941 roku większa część Czarnogóry przeszła pod zwierzchnictwo Włoch, mniejsza zaś w skład tzw. Wielkiej Albanii). Rozwiązanie to urzeczywistniło się w lipcu ww. roku, po podjęciu przez „parlament petrovdanski” (Petrovdanski sabor) — całkowicie podległy Włochom — deklaracji o powstaniu „suwerennego i niezawisłego państwa”.
Niemniej jednak większy wpływ na losy kraju w czasie Drugiej wojny światowej miał ruch komunistyczny. 13 lipca 1941 roku rozpoczęło się ogólnonarodowe powstanie przeciwko okupantowi. Niespodziewany zryw był tak silny, że w ciągu 10 dni niemal cała Czarnogóra została oswobodzona. Co prawda późniejsze losy konfliktu nie będą już tak szczęśliwe dla powstańców, jednak ten właśnie zryw doprowadzi do całkowitego wyzwolenia kraju na początku 1945 roku.
Druga Jugosławia
Sytuacja Czarnogóry pod koniec wojny, głównie za sprawą szerokiego udziału narodu w komunistycznej partyzantce, była zdecydowanie lepsza niż ta, z którą mierzył się kraj po zakończeniu Wielkiej Wojny. Przynajmniej w sensie ustrojowym. Zgodnie z leninowską doktryną samostanowienia narodów, Czarnogóra stała się samodzielną jednostką państwową w ramach jugosłowiańskiej federacji. Wobec oficjalnej, marksistowskiej niechęci do kwestii narodowych, nie było już mowy o jakichkolwiek naciskach ze strony Serbów czy innych narodowości. Czarnogórcy stanowili naród konstytucyjny i, co za tym idzie, mogli, przynajmniej w świetle ustawy zasadniczej, decydować o swoich losach samodzielnie, „włączając prawo do secesji” ze wspólnego państwa. Warto tutaj nadmienić, że doszło wówczas do zmiany granic pomiędzy Serbią a Czarnogórą, w porównaniu ze stanem pierwotnym, tj. tym istniejącym w 1912 roku (do I wojny światowej), kiedy to, w wyniku Pierwszej Wojny Bałkańskiej, Czarnogóra otrzymała część ziem Imperium Osmańskiego. Czarnogóra w 1945 roku utraciła na rzecz Serbii północną Metochię, która stała się częścią autonomicznego regionu Kosowa i Metochii.
Lata 90′
Do kolejnych ważniejszych zmian doszło dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. W obliczu rozpadu Jugosławii władze Czarnogóry opowiedziały się po stronie Serbii. 27 kwietnia 1992 roku doszło do zawiązania federacji Serbii i Czarnogóry. Czarnogóra pod przywództwem byłych komunistów, na których czele stał (i nadal stoi) Milo Đukanović, opowiedziała się po stronie Slobodana Miloševicia, i wzięła czynny udział w atakach na Chorwację, a potem Bośnię i Hercegowinę.
Działania i propaganda czarnogórska zaczęły odzwierciedlać te promowane przez Serbię. Nastąpiła zmiana oficjalnej narracji w czarnogórskich mediach, zwłaszcza po rozpoczęciu oblężenia Dubrownika późnym latem 1991 roku. Oto do 27 września 1991 roku media tego kraju sporną granicę na półwyspie Prevlaka określali jako „granicę między Czarnogórą a Chorwacją”, zaś po tym dniu jako „granicę administracyjną”. W ten sposób czarnogórskie władze uznały swoje wojenne działania jako konflikt wewnętrzny, a nie zewnętrzny, broniąc w ten sposób swoich interesów w ramach prawa międzynarodowego.
Ostateczny rozwód
Sytuacja wspólnego państwa zmieniła się po zaostrzeniu konfliktu kosowskiego pod koniec lat dziewięćdziesiątych, nalotach NATO w 1999 roku, a następnie obaleniu reżimu Miloševicia w następnym roku. Na skutek nacisków wspólnoty międzynarodowej 14 marca 2002 roku doszło do podpisania tzw. Porozumienia Belgradzkiego. Zgodnie z traktatem stworzono nowy, tymczasowy twór państwowy pod nazwą „Serbia i Czarnogóra”. Zdefiniowano go jako wspólnotę niezależnych państw.
Do ostatecznego rozdziału doszło w wyniku referendum z maja 2006 roku, kiedy to obywatele Czarnogóry opowiedzieli się za pełną niezawisłością. Po przeszło dziewięćdziesięciu latach Czarnogóra przerwała swoje więzy z Serbią. Przynajmniej w sferze prawa stanowionego. Nie zaś boskiego, o czym świadczą ostatnie zawirowania w związku z serbską cerkwią prawosławną w Czarnogórze.
Źródła:
- Husnija Kamberović, Bošnjaci, Hrvati i Srbi u Bosni i Hercegovini i u Jugoslaviji. U stalnom procepu, w: Jugoslavija u istorijskoj perspektivi, pod red. Sonja Biserko, Beograd 2017.
- S. Pavlović, M. Dragojević, Mirovnjaci i ratni huškaci: Antiratni aktivizam u Crnoj Gori, 1989-1995, w: Opiranje zlu. (Post)jugoslavenski antiratni angažman, pod. red. B. Bilić, Vesna Janković, Zagreb 2015, s. 162.
